"Hé, mijn plectrum is in mijn gitaar gevallen!"

Deze uitroep zul je niet zo gauw horen tijdens een reguliere reken- of taalles. Maar in de aula van basisschool De Regenboog in Tilburg Noord zul je daar de komende maanden waarschijnlijk regelmatig van opschrikken. Want het valt niet mee een gitaar op je schoot te houden, je vingers op de juiste plaats te dwingen en dat driehoekig stukje plastic stevig vast te klemmen. En bovendien nog de snaren aan te slaan, waarin een aandachtige toehoorder de eerste maten van The lion sleeps tonight zou kunnen ontdekken. Alle begin is moeilijk en dat geldt zeker voor het bespelen van een muziekinstrument. 
Op 16 juni (zet vast in uw agenda, want vol is vol!) zullen de gitaristen van De Regenboog samen met de muzikanten van De Vlashof, De Lochtenbergh, d’n Hazennest en Stelaertshoeve als Wijkorkest Tilburg-Noord een slotconcert geven in Wijkcentrum De Symfonie. Het orkest zal dan honderd man sterk zijn en er wordt gemusiceerd op gitaar, viool, fluit, accordeon, keyboard en slagwerk.
Dat er stevig gerepeteerd moet worden, is duidelijk. Terwijl de kinderen daar druk mee bezig zijn, gaan we dit initiatief nader onder de loep nemen. Daartoe heb ik onder meer mijn licht opgestoken bij Judith Ensel, coördinator bij Art-fact en cultuuraanjager Tilburg en Irene Schmeltz, adjunct-directeur van Basisschool De Regenboog.

Het wijkorkest
Veel kinderen van basisschool De Regenboog in Tilburg-Noord zitten na school tot zeker kwart over vier nog op school. Ze doen aan allerlei activiteiten mee, want ze dansen, spelen toneel, musiceren, breien of koken. Sinds een paar weken is daar een nieuwe activiteit aan toegevoegd, ingebed in het geheel: het bespelen van een instrument in het Wijkorkest. De kinderen vanaf groep 5 hebben zich via een formulier kunnen opgeven en hun voorkeur voor een instrument kunnen aangeven. De meeste hebben nog nooit een instrument bespeeld.

‘Waar zitten die draadjes toch? Oh, ik heb mijn gitaar achterstevoren!’

Het spelen in het orkest is net als de andere naschoolse activiteiten gratis. Dat geldt ook voor de andere vier scholen. Het onderwijskundig uitgangspunt? School is meer dan taal en rekenen alleen. Juist in de creatieve vakken kan een kind zich ontwikkelen. Een kind dat die kans krijgt, zit beter in zijn vel en functioneert positiever naar zijn omgeving toe.
Een andere belangrijk doel van dit initiatief is het met elkaar in contact brengen van ouders. Misschien kunnen enthousiaste ouders in de toekomst een rol spelen binnen het orkest, op organisatorisch of muzikaal niveau.

De organisatie
Aan alle kinderen vanaf groep 5 van de vijf potentiële basisscholen zijn inschrijfformulieren uitgedeeld. In het begin kwamen die maar mondjesmaat terug, maar na wat mondelinge reclame en het motiveren van ouders was er een stapel van honderd ingevulde formulieren en waren er dus net zoveel aspirant-muzikanten. De lessen zijn de eerste twee weken van januari 2016 begonnen en zijn verdeeld over drie blokken van zes lessen. Het eerste blok: homogene instrumenten samen. Het tweede blok: heterogene instrumenten samen. Het derde blok: samen repeteren in het orkest. Deze organisatie is theoretisch netjes uitgewerkt, maar staat praktisch nog in de kinderschoenen. Maar dat het eenvoudige woordje samen in alle blokken een belangrijke rol speelt, staat buiten kijf.
Elke les duurt een uur, met op de helft een korte pauze.
De muziekinstrumenten zijn in bruikleen van Factorium, van muziekvereniging L’Aventura Musicale of geleend van het Landelijke Instrumentenfonds.
In blok drie komen alle instrumenten bij elkaar voor echte orkestrepetities. Er wordt een speciaal muziekstuk geschreven voor dit unieke orkest. Ook presenteren orkestleden zich in de loop van de drie blokken binnen kleine concertjes aan de school en de ouders. Op 16 juni vindt als klap op de vuurpijl het grote concert in de wijkcentrum De Symfonie plaats. Misschien komt het zelfs tot een uitvoering in de Concertzaal.

‘Ik vind het leuk om met mijn handen te werken.’

De kinderen krijgen les in groepjes van maximaal acht. Tussentijds mogen ze stoppen, maar de docenten drukken ze op het hart dat ze minstens een blok van zes lessen moeten afmaken om de muziek een kans te geven. Er is nagenoeg geen uitval. Ook mogen kinderen die aangestoken worden door een vriendje of vriendinnetje tussentijds instromen.
Er wordt bekeken of de orkestleden in de toekomst hun instrumenten mee naar huis mogen nemen om extra te oefenen. Voorlopig kan dat alleen nog op school. Daar wordt al gebruik van gemaakt.

De docent
Bart van Halteren is docent elektrisch gitaar bij Factorium. In loondienst, zoals hij zelf zegt. Hij is gewend om privélessen te geven. Vooral het feit dat de kinderen die hij nu onderwijst, thuis niet kunnen oefenen, maakt het verschil. Natuurlijk speelt het aantal leerlingen ook een rol. Zeker als je elke gitaar een beetje netjes wilt stemmen en de kindervingers beslist niet altijd willen wat Bart wenst.

‘Ik moet bij jou ondersteboven kijken, Filan.’ (Het meisje is links)

Elke leerling speelt op een paar snaren een deel van het beginakkoord van The lion sleeps tonight, terwijl Bart de solopartij voor zijn rekening neemt. Toegegeven, de eerste minuten klinkt het niet echt goed, maar het enthousiasme van de kinderen is hartverwarmend. En ja, na een kwartier krijgt het liedje vorm en klank. Ook The Lazy song van Bruno Mars wordt op deze manier aangepakt. Aan de gezichten van de kinderen is te zien dat er muziek in zit. 
Natuurlijk klinkt na een half uurtje: "Wanneer is het pauze?" Zo’n lange tijd geconcentreerd bezig zijn is voor veel orkestleden een hele opgave. Vooral als je al een volle schooldag achter de rug hebt en leeftijdgenootjes buiten duidelijk zichtbaar en hoorbaar aan het voetballen zijn. Aan het eind van de les gaan de gitaren op z’n kop en worden ze gebruikt als trommel. Bart sluit af met een aantal ritmische oefeningen in de vorm van een spelletje. Succes verzekerd!

wijkorkest3

Voor de leerkrachten van Factorium is het werken binnen het Wijkorkest niet alleen een nieuwe ervaring, maar ook een welkome inkomstenbron. Al jarenlang loopt het aantal privélessen binnen muziekscholen terug. Daar is de economische crisis debet aan. Initiatieven die muziek naar groepen brengen die anders nooit een muziekschool van binnen zouden horen, brengen brood op de plank.
Ook Jeroen van Beurs, de accordeonleraar van de orkestleden van De Lochtenbergh weet de kinderen te inspireren. Het laat ze om beurten improviseren op een paar toetsen, terwijl hij zelf de basismelodie omspeelt. Het klinkt aanstekelijk. En dat na slechts vijf lessen.

wijkorkest1

Juf Diana, die juf Titia vervangt, stemt de violen van de orkestleden van De Stelaertshoeve. Deze school heeft een lange muzikale traditie, want er is ook een schoolorkest actief. Uit verschillende lokalen klinkt muziek. Ik hoor saxofoon en dwarsfluit. En natuurlijk de tere klanken van violen. Tussendoor corrigeert juf Diana de houding van haar orkestleden: op de punt van je stoel gaan zitten, de viool iets hoger houden. De concentratie is van de kindergezichten af te lezen. En als de dirigent afgeslagen heeft: goed gedaan, mooi!

wijkorkest2

Gedeeld eigenaarschap
Het Wijkorkest Tilburg Noord berust op twee pijlers: het doet aan talentontwikkeling en is tevens een participatieproject. Vandaar dat een scala aan instanties betrokken zijn bij dit initiatief. Ieder met eigen invalshoek en uitgangspunt. Het Factorium is al genoemd, maar ook Art-fact, servicepunt voor amateurkunst, de vijf basisscholen, muziekvereniging L’Aventure Musicale, de gemeente, brede school T primair hebben hun schouders financieel en anderszins onder het wijkorkest gezet.

‘Kinderen niet alleen lekker maken met een paar muzieklessen.’

De vraag is: hoe gaat dit project een levensvatbare voortzetting krijgen? Samenwerking tussen de verschillende 'eigenaars' blijft belangrijk. Maar vergeet de basis niet: het muziekonderwijs binnen de muren van de klas. De eerste noten moeten daar klinken, de eerste uitroep "Dat is een mooi liedje, meester/juf!" moet daar gehoord worden.
Jaren geleden is muziekvereniging L’Aventure Musicale gestart met muzieklessen op de basisscholen Stelaertshoeve en d’n Hazennest. En met resultaat!
Ook in basisschool De Regenboog wordt inmiddels in alle klassen gezongen en gemusiceerd. Niet dat de leerkrachten volleerde vakdocenten muzikale vorming geworden zijn, maar de schroom om een lied te zingen is overwonnen.

‘Fijn muziek maken, zonder eerst jarenlang nootjes te oefenen.’

Nu is het orkest nog een project dat zich binnen de vijf scholen afspeelt, maar in de nabije toekomst kunnen ook kinderen die niet op deze vijf scholen zitten, mee kunnen doen.
Het Wijkorkest Tilburg Noord heeft een goede start gemaakt. Maar wil het een vaste waarde worden binnen het culturele aanbod dan zullen alle betrokkenen de waardering van school, wijk en instanties moeten blijven voelen. En ja, die waardering zal in ook in geld uitgedrukt moeten worden.
Mijn gesprekspartners Judith Ensel en Irene Schmeltz zien zeker mogelijkheden. Ze hebben nog meer noten op hun zang.

[Peter Vervloed]